بیماری سلیاک چیست؟

سلیاک یک بیماری گوارشی وراثتی  است که در اثر حساسیت به پروتئینی به نام گلوتن (پروتئینی در گندم، جو و چاودار) ایجاد می‌شود. زمانی که فرد مبتلا، گلوتن دریافت می‌کند، سیستم ایمنی او فعال می‌شود و به سلول‌های روده حمله می‌کند. این امر منجر به آسیب سطح جذبی روده شده و در نتیجه بدن قادر نخواهد بود مواد مغذی مانند چربی، پروتئین، کربوهیدرات، ویتامین‌ها و مواد معدنی را جذب کند. بنابر این سلیاک یک بیماری خودایمنی است که در تمام طول عمر همراه فرد مبتلاست و منجر به عدم تحمل گلوتن می‌شود.

 

علائم بیماری سلیاک چیست؟

سوءجذب ناشی از آسیب روده باریک، کم‌خونی، اسهال مزمن، درد شکم، اختلال رشد، خستگی، تهوع، سردرد، نفخ، یبوست، زخم‌های دهانی، ریزش مو علائم شایع سلیاک هستند.

شانس ابتلا به بیماری:

کسانی که اقوام درجه یک آن‌ها (والدین، خواهر و برادر، فرزند) مبتلا به این بیماری هستند شانس بیشتری برای ابتلا دارند.

دو مرحله برای پی بردن به اینکه آیا شما مبتلا به سلیاک هستید وجود دارد: غربالگری و تشخیص

کودکان (بالای ۳ سال) و بزرگسالانی که علائم بیماری سلیاک را دارند،  اقوام درجه یک فردی که سلیاک در او تشخیص داده شده است (والدین، خواهر و برادرها، فرزندان) و هر فرد با اختلالات خودایمنی باید مورد غربالگری سلیاک قرار بگیرد.

روش‌های تشخیص سلیاک:

آزمایش خون | نمونه‌برداری از روده

چندین تست خونی برای غربالگری بیماری سلیاک وجود دارد. ولی معمول‌ترین این آزمایش‌ها اندازه‌گیری tTG-IgA است. اگر نتایج آزمایشات شما مثبت شد پزشک نمونه‌برداری از روده را پیشنهاد خواهد داد تا بیماری شما تایید شود.

تشخیص به وسیله نمونه‌برداری از روده مشخص می‌شود و این کار باید توسط پزشک متخصص گوارش انجام شود. در این فرآیند نمونه از روده باریک گرفته و میزان آسیب به سلول‌ها بررسی می‌شود.

نکته مهم: قبل از انجام آزمایش خون و نمونه‌برداری به منظور تشخیص بیماری شما نباید از رژیم فاقد گلوتن پیروی کنید.

درمان بیماری سلیاک چیست؟

در حال حاضر تنها درمان بیماری سلیاک پیروی از رژیم فاقد گلوتن در تمام طول عمر است. این افراد باید از مصرف غذاهای حاوی گندم، جو و جو دوسر مانند نان پرهیز کنند. بیماران باید با منابع مخفی گلوتن مانند داروها، سس‌ها و… نیز آشنا باشند و آن‌ها را از رژیم غذایی خود حذف کنند.

امروزه غذاهای فرآوری‌شده و بسته‌بندی، حاوی گلوتن مخفی هستند که ممکن است به طور ناآگاهانه توسط بیماران مصرف شوند.

بیماران باید همیشه برچسب مواد غذایی را به دقت مطالعه کنند و از فاقد گلوتن بودن محصولات اطمینان حاصل کنند. 

حساسیت بیماران سلیاکی به گلوتن متفاوت است، ولی بیماران باید بدانند که گاهی اگرچه علامت بالینی در اثر مصرف گلوتن ممکن است وجود نداشته باشد ولی آسیب به سلول‌های روده‌ای اتفاق می‌افتد.

بیماری سلیاک (درمان‌نشده) چه عوارضی دارد؟

کم‌خونی و فقر آهن | شروع زود هنگام پوکی استخوان | نازایی و سقط جنین | کمبودهای ویتامین و مواد معدنی | بدخیمی‌های دستگاه گوارش

تظاهرات عصبی: میگرن، حمله‌های صرعی، زوال عقل

تظاهر پوستی هرپتی فرم: درماتیت هرپتی فرم تظاهر پوستی سلیاک است. تاول یا برآمدگی‌های خارش‌داری که عموما به شکل قرینه در آرنج، زانو، شانه و نشیمن‌گاه وجود دارند. عوامل ژنتیکی و حساسیت به گلوتن در ایجاد این مشکل نقش دارند. این بیماری می‌تواند همه گروه‌های سنی را تحت تاثیر قرار دهد ولی معمولا برای نخستین بار بین ۳۰ تا ۴۰ سالگی بروز می‌کند. زمانی که فرد مبتلا به سلیاک، گلوتن مصرف می‌کند، سیستم ایمنی او در روده، با تولید یک نوع آنتی‌بادی به نام ایمونوگلوبولین A پاسخ می‌دهد. زمانی که IgA وارد گردش خون می‌شود در رگ‌های خونی زیر پوست جمع شده و منجر به واکنش‌های ایمنی بیشتری می‌شود که این امر باعث ایجاد برجستگی‌های دانه‌دار پوستی هرپتی فرمیس می‌شود.  این بیماری عمدتا به عنوان اگزما تشخیص داده می‌شود. علائم بیماری با پیروی از رژیم فاقد گلوتن و در صورت لزوم مصرف دارو بهبود می‌یابد.

کرون و کولیت اولسراتیو: میزان بروز بیماری‌های التهابی روده (کرون و کولیت اوسراتیو) در افراد مبتلا به سلیاک بیشتر است. کرون یک بیماری التهابی دستگاه گوارش است. کولیت اولسراتیو نیز یک بیماری التهابی روده‌ای است که منجر به ایجاد زخم‌هایی در روده بزرگ می‌شود. انجام کولونوسکوپی برای تشخیص این بیماری‌ها ضروری است.

افزایش رشد باکتری‌های روده باریک: افزایش رشد باکتری‌ها وضعیتی است که به طور غیر معمول تعداد زیادی از باکتری‌ها در روده باریک وجود دارند درحالی‌که این باکتری‌ها شبیه باکتری‌های موجود در روده بزرگ هستند. به کمک تست هیدروژن تنفسی این وضعیت تشخیص داده می‌شود.

نارسایی پانکراس: این وضعیت زمانی پیش می‌آید که پانکراس قادر نباشد آنزیم‌های گوارشی لازم برای هضم مواد غذایی را ترشح کند. این مشکل با اندازه‌گیری آنزیم‌ها تشخیص داده می‌شود.

عدم تحمل سایر مواد غذایی: بیماران مبتلا به سلیاک ممکن است عدم تحمل به لاکتوز و فروکتوز داشته باشند. برخی تحقیقات نشان داده است که پیروی از رژیم غذایی که میزان مواد تخمیر شدنی در آن‌ها کم است برای افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز و فروکتوز، بیماران مبتلا به سندروم روده تحریک‌پذیری و بیماران مبتلا به التهاب روده مفید است. در رابطه با پیروی از این نوع رژیم غذایی با متخصص تغذیه خود مشورت کنید.

آیا بیماری «سلیاک» همان «حساسیت به گلوتن» است؟

همه افرادی که پاسخ منفی به گلوتن می‌دهند، لزوما سلیاک ندارند. افرادی که حساس به گلوتن هستند در پاسخ به دریافت گلوتن علائم مشابه سلیاک دارند ولی تست‌های خونی آن‌ها برای سلیاک منفی و آسیب روده‌ای ندارند.

افراد دچار حساسیت به گلوتن علائمی همچون خستگی مزمن، نفخ، افسردگی، اسهال، یبوست، دردهای شکمی و… را در نتیجه مصرف گلوتن تجربه می‌کنند. اگرچه این‌ها علامت‌های شایع سلیاک هستند ولی تست‌های خونی این افراد برای سلیاک و آلرژی به گندم منفی است.

با توجه به این‌که در حال حاضر تشخیص اختصاصی برای حساسیت به گلوتن وجود ندارد، تنها راه تشخیص، انجام تست‌های تشخیصی سلیاک است. تشخیص حساسیت به گلوتن زمانی تایید می‌شود که برای شما تشخیص سلیاک و یا آلرژی به گلوتن داده نشود ولی علائم شما با پیروی از رژیم فاقد گلوتن بهبودی یافته و با مصرف مواد حاوی گلوتن تشدید شود.

پرهیز از خود درمانی در صورت مشاهده برخی علائم:

بدون نظر پزشک برای خود تشخیص نوع بیماری ندهید. اگر فکر می‌کنید که سلیاک و یا حساسیت به گلوتن دارید حتما قبل از شروع رژیم فاقد گلوتن با پزشک خود مشورت کنید تا آزمایش‌های لازم را انجام دهید.

پیروی از رژیم فاقد گلوتن قبل از انجام تست‌های تشخیصی، تشخیص بیماری شما را به تاخیر می اندازد.

 شانس بهبود علائم بیماری:

تخمین زده می‌شود حدود ۲۰ درصد بیمارانی که سلیاک در آن‌ها تشخیص داده می‌شود با وجود پیروی از رژیم فاقد گلوتن هم‌چنان علائم بیماری را دارا هستند.

رژیم بدون گلوتن برای بیماران سلیاکی اجباری است!

در رژیم فاقد گلوتن می‌توانید بسیاری از غذا‌ها مانند مرغ، ماهی، سبزیجات و میوه‌های تازه، برنج و سیب زمینی را مصرف کنید.

شما هم‌چنین می‌توانید برخی مواد صنعتی را که از فاقد گلوتن بودن آن‌ها اطمینان دارید و روی آن‌ها عبارت «بدون گلوتن» یا “gluten free” نوشته شده است را مصرف کنید.

در رژیم بدون گلوتن شما می‌توانید انواع غذاهای طبیعی مانند گوشت، سبزیجات و میوه‌های تازه، حبوبات، برنج، سیب‌زمینی را مصرف کنید.

غذاهایی که با مواد فاقد گلوتن آماده می‌شوند مانند نان، ماکارونی و بیسکوییت‌های بدون گلوتن نیز به شرط عدم آلودگی با مواد دارای گلوتن قابل استفاده برای شماست.

دلایل پاسخ ضعیف برخی بیماران به رژیم غذایی:

دریافت ناآگاهانه گلوتن: مهم‌ترین دلیل وجود علائم پس از تشخیص سلیاک آن است که افراد خواسته یا ناخواسته هم‌چنان مواد حاوی گلوتن مصرف می‌کنند. بیماران باید حتما با یک متخصص تغذیه در مورد منابع آشکار و پنهان گلوتن مشورت کنند.

رژیم بدون گلوتن برای تمام عمر با بیمار سلیاکی همراه است

بیماری سلیاک یک بیماری خودایمنی مزمن است که در تمام طول عمر همراه شما است. درمان برای سلیاک و حساسیت به گلوتن پیروی دقیق از یک رژیم فاقد گلوتن برای تمام عمر است. رژیم فاقد گلوتن منجر به بهبودی آسیب وارد شده به سلول‌های روده بایک و برطرف شدن علائم می‌گردد. هم‌چنین این رژیم مانع از بروز بدخیمی‌ها می‌گردد.

به طور معمول افراد مبتلا به سلیاک قبل از شروع رژیم غذایی دچار کمبود کلسیم، آهن و ویتامین D هستند. پزشک شما ممکن است تست تراکم استخوان انجام دهد تا بتواند مکمل‌های لازم را تجویز کند. در بیشتر اوقات یک مکمل مولتی ویتامین فاقد گلوتن تجویز می‌شود.

با توجه به نظر پزشک معالج شما باید هر ۳ تا ۶ ماه یک بار پزشک خود را ملاقات کنید تا او بتواند کمبودهای تغذیه‌ای، میزان پیروی شما از رژیم غذایی و علائم شما را بررسی کند. به طور معمول سطح آنتی‌بادی‌ها باید پس از ۱۲ ماه پیروی از رژیم دقیق فاقد گلوتن به میزان طبیعی برسد. البته این زمان بسته به شرایط هر فرد متغیر است.

چه زمانی باید آندوسکپی تشخیص سلیاک تکرار شود؟

برخی از پزشکان تکرار آندوسکوپی و نمونه‌برداری از روده را پس از چند سال پیروی از رژیم فاقد گلوتن پیشنهاد می‌کنند که این زمان بسته به شرایط هر فرد متغیر است. آزمایش خون برای اندازه گیری آنتی بادی‌ها در افرادی که مشکل خاصی ندارند مناسب است.

بیمارانی که با وجود پیروی از رژیم غذایی احساس بهبودی نمی‌کنند ممکن است آندوسکوپی و نمونه‌برداری در آن ها تکرار شود تا سلیاک مقاوم به درمان در آن‌ها تشخیص داده شود. سلیاک مقاوم به درمان حدود ۵ درصد بیماران را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در این بیماران آسیب وارده به سلول‌های روده باریک با وجود پیروی از رژیم غذایی بهبود نمی‌یابد و سایر علل آسیب به سلول‌ها نیز در آن‌ها رد شده است. در این بیماران به صلاح‌دید پزشک معالج دارو تجویز می‌شود.

 

تفکرات نادرست درباره بیماری سلیاک را بدانیم

 * سلیاک یک بیماری نادر است:

مطالعات نشان داده است که از هر ۱۰۰ نفر یک نفر مبتلا به این بیماری است. بنابراین می‌توان گفت که این بیماری نادر نیست و نسبت به آن‌چه که در گذشته فکر می‌کردیم شایع‌تر است.

* بیماری سلیاک یک حساسیت و یا عدم تحمل غذایی است:

سلیاک حساسیت و یا عدم تحمل غذایی نیست بلکه یک بیماری خود ایمنی است. دریافت گلوتن منجر به آسیب سلول های روده باریک می شود .

* تنها کودکان به سلیاک مبتلا می‌شوند:

بیماری سلیاک می‌تواند در هر سنی تشخیص داده شود. این بیماری می‌تواند با شروع غذای کمکی در کودکان و یا در میان‌سالی آغاز شود. این بیماری معمولا در گروه سنی ۴۰ تا ۶۰ سال شایع‌تر است. تاخیر در تشخیص بیماری بسیار شایع است.

* یک ذره نان منجر به آسیب نمی‌شود:

حتی یک مولکول گلوتن می‌تواند منجر به آسیب شود. بنابراین باید با دقت زیاد مراقب مواد غذایی دریافتی خود باشید.

منبع: پژوهشکده بیماری‌های گوارش و کبد

اسکرول به بالا